هفته نامه ی خبری،تحلیلی برنامه. سال نهم.شماره406،فروردین 1390، issn:1735-0247

 مجید سلیمانی

نظام آموزش و پرورش جمهوري اسلامي ايران روند‌هاي متفاوتي را در طول دهه‌هاي گذشتـه تجربه كرده و براي هر يك از دوره‌هاي خـاص خود، نظام برنامـه‌ريزي ويژه‌اي را مورد استفـاده قرار داده است. به نظر مي‌رسد، سه دهـه پس از پيروزي انقـلاب اسلامي، دوران رشـد كمي و كيفي جمعـيت دانش‌آموزي طي دوره‌هـاي مختلف تحصيـلي شرايط متفاوتي را پشت سر گذاشته است. با تغييرات ايجاد شده در هرم جمعيتي و كاسته شدن از ثبات منفي نرخ رشد جمعيت، تعداد دانش‌آموزان كشور نيز رو به كاهش نهاد. از سوي ديگر، با ورود به هزاره سوم و تغييرهاي كه در سطح جهاني در حوزه آموزش به‌عمل آمده و جامعه جهاني مأموريت‌هاي جديدي را براي اين حوزه قايل شد، نظام آموزش و پرورش و رويكرد‌هاي برنامه‌ريزي به آن با فضاي جديدي روبه‌رو شد، زيرا علاوه بر اينكه فرصت ناشي از كاهش روند روبه رشد جمعيت دانش‌آموزي در اختيار قرار گرفته است، تغيير نگرش‌هايي نيز در حوزه‌هاي ملي و بين‌المللي متوجه بخش آموزش و پرورش شده است. در بعد ملي، رويكرد‌هاي برنامه‌هاي توسعه برگذر از روش‌هاي برنامه‌ريزي كمي به برنامه‌ريزي براي ارتقاي كيفيت آموزش متمركز شد و در بعد بين‌المللي، جنبه‌هاي جديدي از تمركز بر برنامه‌ريزي آموزشي در قالب برنامه‌هاي دراز‌مدت «آموزش براي همه» و «اهداف توسعه هزاره» به وجود آمد كه جمهوري اسلامي ايران متعهد به تدوين و اجراي سياست‌هاي مربوط به آنها شده است. وجه مشترك هر دو برنامه جهاني، تأكيد بر توسعه كمي آموزش‌هاي همگاني و تحقق اهداف آموزشي براي همه افراد جامعه هدف در وهله اول و ارتقاي كيفيت آموزشي پس از اطمينان از ايجاد فرصت‌هاي آموزشي در وهله دوم است.

مروري بر وضعيت تحصيلي در سال 1389-1388

نتايج آمارگيري تفصيلي عوامل آموزشي وزارت آموزش و پرورش درمرداد ماه سال 1389 نشان مي‌دهد كه در سال تحصيلي 1389-1388، 715  اداره آموزش و پرورش شهرستان، ناحيه، منطقه، عشايري تحت پوشش 31 سازمان، اجراي امور آموزش و پرورش كشور را عهده‌د‌ار بوده‌اند.

آموزشگاه: تعداد آموزشگاه‌هاي كشور از 140 هزار و 383 واحد در سال تحصيلي 1388-1387 با 9149 واحد يعني 52/6 درصد کاهش به 131 هزار و 234 واحد در سال‌ تحصيلي 1389-1388 رسيده است.

كلاس: تعداد كلاس‌ها از 620 هزار و 35 در سال تحصيلي 1388-1387  به 587 هزار و 713 در سال‌جاري يعني به 21/5- درصد کاهش يافته است.

دانش‌آموز: در سال تحصيلي 1389-1388 درمجموع 13 ميليون 264 هزار و 528 نفر دانش‌آموز در دوره‌هاي مختلف آموزشي به تحصيل اشتغال داشته‌اند كه در مقايسه با سال گذشته (13 ميليون و 967 هزار و 905 نفر) به ميزان 703 هزار و 377 نفر يعني30/5 درصد كاهش مشاهده مي‌شود.

آموزش ابتدايي

آموزشگاه و كلاس

درسال تحصيلي 1389-1388 تعداد 57 هزار و 115 واحد (3 هزار و 467 غيرانتفاعي 53 هزار و 648 دولتي) مدرسه ابتدايي در سراسركشور داير بوده است (كاهش 2 هزار و 711 واحد نسبت به سال قبل) كه از اين رقم تعداد 18 هزار و 231 واحد ((31/92 به مناطق  شهري  و 38 هزار و 884 واحد (68/8 درصد) به مناطق روستايي تعلق داشته است.

تعداد كلاس‌هاي داير در مدارس دوره ابتدايي در كل 252 هزار و 140 كلاس بوده كه نسبت به سال قبل (1389-1388) تعداد 3هزار و 581 كلاس كاهش داشته است. از كل كلاس‌هاي داير،  43درصد (108 هزار و 432 كلاس) در مدارس مناطق روستايي و 57 درصد  (143 هزار 708 كلاس) در مدارس مناطق شهري داير بوده است.

با توجه به ارقام فوق هر مدرسه ابتدايي در مناطق شهري به طور متوسط 7/88 كلاس و هر مدرسه در منطقه روستايي به‌طور متوسط 2/78 كلاس داشته است. 35/39 درصد كلاس‌هاي مدارس ابتدايي مناطق روستايي از نوع كلاس‌هاي «چند پايه» بوده و تنها دبستان‌هاي روستاهاي پرجمعيت و مراكز بخش‌ها داراي كلاس‌هاي «تك پايه» هستند. تراكم دانش‌آموزان در كلاس‌هاي ابتدايي در مناطق شهري به‌طور متوسط26/06  نفر، در مناطق روستايي 17/03 نفر و در مناطق شهري و روستايي 23/18  نفر بوده است. متوسط تعداد دانش‌آموزان در مدارس شهري  205/45نفر و در مدارس روستايي 48/47 نفر و در مدارس مناطق شهري و روستايي روي هم90/97 نفر بوده است.

دانش‌آموز

از 5 ميليون و 591 هزار و 713 دانـش‌آمـوز دوره ابتـدايي 51/47 درصد  پسر و 48/52 درصد دختر بوده و تعداد  3 ميليون و 745 هزار و 529 دانش‌آموز (66/98 درصد) در مناطق شهري و يك ميليون و 846 هزار و 184 نفر ( 33/2درصد) در مناطق روستايي مشغول به تحصيل بوده‌اند.

نسبت دانش‌آموزان دختر دوره ابتدايي به كل دانش‌آموزان ابتدايي در مناطق شهري67/27  درصد و در مناطق روستايي 32/73 درصد است.

توزیع درصد دانش آموزان پسر و  دختر مدارس ابتدایی در پایه های مختلف

آمارنامه وزارت آموزش و پرورش سال 1389-1390

کارکنان

تعداد كارمندان دوره ابتدايي (رسمي و پيماني) درسال تحصيلي 1389-1388 معادل 272 هزار و 589 نفر شامل 110  هزار و 426 نفر مرد (51/40 درصد) و 162 هزار و 163 نفر زن (49/59 درصد ) بوده است.

 از كل كارمندان رسمي و پيماني دوره ابتدايي تعداد 208872 نفر (63/76 درصد)  به عنوان معلم (معلم، مديرمعلم و معلم ورزش)، تمام يا بيشتر ساعات موظف خود را به امر تدريس پرداخته‌اند و بقيه كارمندان به ساير فعاليت‌هاي واحد آموزشي از قبيل مديريت، معاونت، معاون اجرايي و غيره مشغول خدمت بوده‌اند. مدارك تحصيلي معلمان يادشده به شرح زير بوده است: كمتر از ديپلم 08/0 درصد، ديپلم 61/15 درصد، فوق ديپلم 18/54 درصد، ليسانس 69/29 درصد، فوق ليسانس 044/0 درصد و بالاخره مدرك دكتري 01/0  نفر بوده است.

همچنين از معلمان يادشده تعداد 121 هزار و 156 نفر معلم در مناطق شهري و 87 هزار و 716 نفر معلم در مناطق روستايي به امر تدريس دركلاس‌هاي درس پرداخته‌اند. نسبت تعداد معلمان به كارمندان در مناطق شهري 51/72 درصد و درمناطق روستايي 15/83 درصد بوده است.

منابع

- آمار آموزش و پرورش، سال تحصيلي 1389-1388، دفتر آمار و برنامه‌ريزي و بودجه وزارت آموزش و پرورش.

^{هم اندیشی  درباره کیفیت نظام آموزشی ایران با تأکید بر آموزش برای  همه (EFA) با راهبرد توسعه پایدار}

دکتر بازرگان.مجله روانشناسی و علوم تربیتی ،سال37-شماره2- 1386-صص47-50

  دانستن حق مردم است و آنها باید بدون هر گروه تبعیض و نابرابری از فرصت های یادگیری در همه سطوح بهره مند شوند. این یک تعهد مشترک ملی و بین المللی است. یونسکو پس از برگزاری کنفرانس جهانی 1990 جموتین تایلند با تأکید بر آموزش برای همه  ( education for all) در گردهمایی های بعدی 6 هدف اصلی را برای پیگیری برنامه آموزش برای همه تعیین کرده است

  بر اساس آن، همه اعضای یونسکو متعهد شده اند تا با حمایت دولت ها، مشارکت نهادهای غیر دولتی، اجتماعات محلی و خانواده ها بدون تبعیض های جنسیتی، قومیتی و مذهبی با تأکید بر آموزش های پایه برای کودکان، نوجوانان و بزرگسالان و ارتقای مهارت های زندگی، آموزش را توسعه و تعمیم دهند.

   کشور ما خود را به این تعهدات ملزم داشته است، لذا همه نهادهای مسئول به ویژه وزارت خانه های آموزش و پرورش و علوم، تحقیقات و فن آوری ونیز سایر ارگان ها در این راستا تلاش به عمل آورده اند. اما هنوز برای رسیدن به شاخص تعیین شده در آموزش بزرگسالان  (رشد سالانه5/1% ) و نیز شاخص های کیفی دیگر مانند:  ABC, pirls, timss  و ... فاصله داریم. از سوی دیگر در گزارش پایه ی جهانی (GMR) سال 2009 (یونسکو)، شاخص توسعه آموزش برای همه (EDI) در ایران نا مشخص گزارش شده است.

    از جمله دغدغه هایی که نظام های آموزشی اغلب کشورها با آن روبرو هستند دسترسی به آموزش، برابری فرصت های آموزشی و کیفیت  یادگیری است. فراهم آوردن فرصت های یادگیری برای تمام کودکانی که به سن آموزش رسیده اند در دهه اخیر، پایه اصلی کوشش های آموزشی برخی کشورها از جمله ایران بوده است.

  هر چند در نظام آموزشی ایران بیش از 98 د رصد کودکان یاد شده در دوره آموزش ابتدایی ثبت نام می کنند (وزارت آموزش پرورش، 1383،97)، اما در رابطه با کیفیت فرصت های یادگیری فراهم شده، جا برای بهتر شدن، بسیار است.بنا براین انتظار می رود که از طریق نوآوری های آموزشی مناسب بتوان دسترسی به آموزش، فرصت یادگیری و کیفیت یادگیری را افزایش داد.

در راستای کوشش همه جانبه جهت فراهم آوردن فرصت های یادگیری را برای همه کودکانی که به سن آموزش رسیده اند، در سال 1369 خورشیدی (1990 میلادی) چندین سازمان بین المللی با هدف گسترش آموزش، ایجاد فرصت های یادگیری برای همگان و ارتقای کیفیت یادگیری برای اولین بار گرد هم آمدند و در نتیجه اعلامیه ی " آموزش برای همه" تدوین شد «یونسکو، 1990، 1994، 2003».

 این اعلامیه ی که در سال 1379 خورشیدی  (2000) میلادی از طرف 164 کشور مورد تأیید قرار گرفت، شش هدف اصلی جهت آموزش برای همگان را بیان می کند (یونسکو،2006) این شش هدف به شرح زیر است: 

1-      گسترش و بهبود مراقبت و آموزش جامعه در اوان کودکی ، به ویژه برای آسیب پذیر ترین و محروم ترین کودکان.

2-   تضمین این که تا سال 2015 (1394 خورشیدی) همه کودکان، به ویژه دختران و کودکانی که در شرایط دشواری قرار دارند و نیز کودکان اقلیت های قومی، به آموزش ابتدایی، اجباری و با کیفیت مطلوب دسترسی خواهند یافت.

3-   تضمین این که نیازهای همه جوانان و بزرگسالان از طریق دسترسی برابر به یادگیری مناسب، با برنامه پرورش مهارت های زندگی مؤثر خواهد شد.

4-   نیل به 50 درصد پیشرفت در سطح سواد بزرگسالان تا سال 2015 به ویژه برای زنان و دسترسی برابر و یکسان به آموزش پایه و مداوم برای همه بزرگسالان.

5-   حذف نابرابری های جنسیتی در آموزش ابتدایی و راهنمایی تا سال 2005 و دستیابی به تساوی جنسیتی در آموزش پرورش تا سال 2015 و تضمین این که دختران به آموزش پایه، با کیفیت مطلوب دسترسی یکسان و برابر خواهند داشت.

6-   بهبود تمام جنبه های کیفیت و آموزش و پرورش و تضمین اعتلای آن برای همه، به طوری که بتوان تحقق یادگیری به ویژه در خواند، نوشتن، حساب رسی کردن و مهارت های اساسی زندگی را با سنجش عملکرد، نمایان ساخت (وزارت آموزش پرورش، 1383: 159).

آموزش پرورش ایران نیز تعهد کرده که تا سال 1394  تحقق هدف های یاد شده را عملی نماید (آموزش و پرورش، 1383). طبق بر آوردهای انتشار یافته در سال 1384 از جمعیت کودکان 6 تا 13 ساله ممکن است در حدود 320 هزار نفر از تحصیل بازمانده باشند ( سام گیس، 1382). معمولا این افراد کودکانی هستند که به علت عوامل مختلف از جمله فقر مالی خانواده، مهاجرت والدین، با عوامل فرهنگی مانند تعصب خانواده نسبت به دختران، از تحصیل باز می مانند. شکی نیست که نسبت به کودکانی که به سن آموزش رسیده اند ولی از تحصیل باز می مانند در استان های مختلف کشورمان متفاوت است و این نسبت در محدوده 1 تا 10 درصد می تواند متغیر باشند. اما از آن جا که آموزش با کیفیت حق همه کودکان است، حتی در استان هایی که تقریباً همه کودکان به سن تحصیل رسیده به مدرسه راه نیافته اند، باید در ارتقای کیفیت محیط یادگیری و بهبود مستمر کیفیت عملکرد یادگیرندگان، کوشید. به عبارت دیگر کافی نیست که همه کودکان یاد شده به مدرسه راه یابند، بلکه باید کیفیت یادگیری آنان را نیز تضمین کرد. به منظور فراهم آوردن فرصت های یادگیری و ارتقای کیفیت عملکرد یادگیرندگان، بحث " آموزش فراگیر" مورد توجه قرار گرفته است

وزارت آموزش و پرورش(1383)،سندملی برنامه آموزش برای همه،تهران:وزارت آموزش و پرورش با همکاری سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور

UNESCO.(2006),summary(EFA Gloal Monitoring report).Paris:UNESCO

سام کیس،بنفشه. (1383). 11 سال فرصت برای آموزش و پرورش،روزنامه ی شرق،شماره346.ص،26