X
تبلیغات
"قابی برای نوشتن" - علوم تجربی سوم (درس یازدهم)

علوم پایه سوم ابتدایی

درس يازدهم: دستگاه گوارش

درس در يك نگاه:

در اين درس دانش آموزان با واژه ي گوارش و مفهوم آن آشنا مي شوند و مي آموزند كه عمل گوارش به كمك دستگاهي در بدن به همين نام صورت مي گيرد. آن ها هم چنين به طور مختصر با قسمت هاي مختلف دستگاه گوارش آشنا مي شوند.

آن چه دانش آموزان در مورد «دستگاه گوارش» مي دانند:

سال اول و دوم و سوم: ـ

هدف ها: انتظار مي رود در فرآيند آموزش اين درس هر دانش آموز به هدف هاي زير برسد:

مهارت ها ، دانستني ها

1- قسمت هاي مختلف دستگاه گوارش را روي شكل يا مدل نشان دهد و كار هر كدام را به طور مختصر توضيح دهد.

2- عمل گوارش را شرح دهد.

3- محل كار و اندام هاي مهم دستگاه گوارش را بيان كند.

نگرش ها

1- به مطالعه ي كار دستگاه هاي بدن خود علاقه مند شود.

2- به حفظ سلامت دستگاه گوارش خود اهميت دهد.

دانستني هاي براي معلم

دستگاه گوارش: هر جانداري براي آن كه زنده بماند، بايد تغذيه كند. بسياري از غذاها به همان صورت كه مصرف شده اند، براي سلول هاي بدن قابل استفاده نيستند. به تغييراتي كه در بدن بر روي غذا صورت مي گيرد و آن ها را قابل مصرف براي سلول ها مي سازد، گوارش مي گويند. دستگاه گوارش از لوله ي گوارشي و چند غده ي ضميمه ي آن تشكيل شده است.

لوله ي گوارش درانسان در اصل لوله ي طويلي است كه از يك سو به دهان و از سوي ديگر به مخرج ارتباط دارد. اين لوله در بخش هاي مختلف ، بنابه نوع كاري كه انجام مي دهد متمايز شده و داراي ساختمان ويژه اي است. مواد غذايي در حين عبور از لوله ي گوارش از اندام هاي دهان، حلق ، مري، معده، روده ي كوچك و روده ي بزرگ مي گذرند. هم چنين در دستگاه گوارش، غده هاي متعددي يافت مي شوند كه در عمل گوارش نقش حياتي را ايفا مي كنند. مهم ترين اين غده ها عبارتند از غده هاي بزاقي ، لوزالمعده (پانكراس) و كبد.

اعمال عمومي دستگاه گوارش: به طور كلي گوارش دو عمل اساسي و مختلف انجام مي دهد كه يكي گوارش غذا و ديگري جذب آن است. گوارش دردهان، معده و روده ي كوچك و جذب اصلي فقط در روده ي كوچك انجام مي گيرد. در بخش هاي مختلف دستگاه گوارش به خصوص دهان و معده ، ابتدا در اثر اعمال مكانيكي تكه هاي درشت غذا به قطعات ريزي تبديل مي شوند. سپس آنزيم هاي گوارشي خاصي در معده و روده روي اين قطعات ريز اثر مي كنند و آن ها را به مولكول هاي ريز و ساده اي كه قابل جذب در سلول هاي بدن هستند، تجزيه مي كنند. نتيجه ي عمل جذب، انتقال مواد گوارش شده از ديواره ي روده ي كوچك و ورود آن ها به جريان خون است تا از طريق خون به تمام سلول هاي بدن برسند.

دهان: نقش دهان در گوارش از يك سو تشخيص كيفيت غذا و از سوي ديگر گوارش آن است. گوارش دهان بيش تر از نوع مكانيكي است. اگر لقمه ي غذايي كه در دهان مي گذاريم بدمزه، بدبو يا محتوي مواد ناخواسته و ناگوار باشد، آن را از دهان خارج مي كنيم. گرفتن طعم غذا به وسيله ي پرزهاي چشايي صورت مي گيرد كه در روي زبان به تعداد زياد و در برخي نواحي ديگر دهان و حلق به تعداد كم تر يافت مي شوند.

دندان ها: هر دندان داراي دو قسمت تاج و ريشه است. سطح تاج دندان را ماده اي به نام مينا مي پوشاند كه سخت ترين ماده بدن است. در زير مينا عاج دندان قرار دارد كه سختي آن كم تر از سختي ميناست. در درون عاج مغز قرار دارد كه رگ هاي خوني و اعصاي در آن جا وجود دارند. دندان هاي انسان به نوع رژيم غذايي او كه مخلوط از گوشت خواري و گياه خواري است متناسب شده اند. دندان هاي پيش و نيش براي بريدن و تكه تكه كردن غذا به كار مي روند. كار دندان هاي آسيا خرد كردن و له كردن است.

غده هاي بزاقي: بزاق (آب دهان) ماده ي چسبنده و لزجي است كه به وسيله ي سه جفت غده ي بزاقي به نام هاي زيرزباني، بناگوشي و تحت فكي ترشح مي شود. اين غده ها ، بزاق يك نوع آنزيم است كه موجب تجزيه نشاسته به قندهاي ساده تر مي شود.

مري و معده: غذاي جويده شده وارد مري مي شود و با حركات دودي آن به سوي معده حركت مي كند.اين حركات در اثر انقباضات منظم و پشت سر هم ماهيچه هاي حلقوي و طولي ديواره ي مري ايجاد مي شود كه به صورت موجي از ناحيه ي حلق به طرف معده پيش مي رود. وظيفه ي معده به طور كلي ذخيره غذاي بلع شده و ادامه ي هضم بعضي از انواع غذاهاست. عوامل مهم گوارش دهنده ي غذا در معده يكي حركات معده و ديگري شيره ي معده است كه به ترتيب در گوارش مكانيكي و شيميايي دخالت دارند. معده به غذا اسيد اضافه مي كند و اسيد به كشته شدن باكتري هاي درون معده كمك مي كند و شرايط اسيدي مناسبي براي فعالتي آنزيم گوارشي موجود در معده كه پپسين ناميده مي شود، ايجاد مي كند. پپسين از ديواره ي معده ترشح مي شود و هضم پروتئين ها نظير گوشت و تخم مرغ را آغاز مي كند. ماهيچه هاي موجود در ديواره ي معده موجب منقبض شدن و بالا و پايين رفتن معده مي شوند. در نتيجه ي اين عمل غذا با اسيد و پپسين كاملاً آميخته مي شود و مخلوط غليظ و رواني به وجود مي آيد.

اين مايع براي هضم بيش تر وارد روده ي كوچك مي شود. معده ي يك فرد بزرگسال در حدود يك ليتر غذا در خود نگه مي دارد.مايعات ظرف ده دقيقه از آن تخليه مي شوند و گوشت و سبزي ها حدوداً يك ساعت ، اما تخليه ي چربي ها ممكن است تا 30 ساعت هم طول بكشد. معمولاً معده بعد از 6 ساعت خالي مي شود. سپس ديواره هايش منقبض مي شوند و انسان دوباره احساس گرسنگي مي كند.

روده ها: كار اصلي گوارش و جذب، در روده ها به ويژه روده ي باريك صورت مي گيرد. دو اندام مهم يعني كبد و لورالمعده نيز ترشحات خود را به روده مي ريزند. اين ترشحات در مجموع ، گوارش مواد غذايي را به پايان مي رسانند و آن را آماده ي جذب مي كنند.

روده ي باريك: بيش ترين مقدار گوارش در ابتداي روده ي باريك (اثني عشر= دوازدهه) صورت مي گيرد كه بلافاصله بعد از معده قرار دارد و مجاري كبد و لوزالمعده به آن راه دارد. در كبد ماده اي به نام «صفرا» ساخته مي شود،‌صفراي ساخته شده به كيسه ي صفرا مي رود و در آن جا ذخيره مي شود. همراه با ورود غذا به روده ي باريك، كيسه ي صفرا منقبض مي شود و مقداري صفرا از مجرايي كه در انتها با مجراي لوزالمعده مشترك است وارد دوازدهه مي شود. مهم ترين عمل صفرا كمك به هضم چربي هاست. شيره ي لوزالمعده، آنزيم هاي لازم براي انواع غذاها را داراست. غذا به مدت نسبتاً طولاني در روده متوقف مي ماند و در نتيجه فرصت عمل براي شيره هاي گوارشي آن وجود دارد

سطح روده ي باريك را برآمدگي هاي انگشت مانند ريز به نام «پرز» پوشانده است. پرزها سطح روده را بسيار وسيع مي كنند كه نتيجه ي آن افزايش سطح جذب است. كليه ي مواد غذايي كه در اثر هضم شيميايي به مواد ساده و قابل جذب تبديل شده اند از ديواره ي روده ي باريك جذب مي شوند و توسط رگ ها به تمام بدن انتقال مي يابند.

روده ي بزرگ: آخرين قسمت لوله ي گوارشي، روده ي بزرگ است. هنگامي كه غذا به انتهاي روده ي باريك مي رسد، تقريباً تمام مواد غذايي قابل استفاده ي آن از طريق ديواره ي روده ي باريك به خون جذب شده است.مواد باقيمانده غير قابل جذب وارد روده ي بزرگ مي شود ، چون تحرك روده ي بزرگ بسيار كم است، مواد به مدت زيادي در آن باقي مي ماند و در آن جا آب و املاح موجود در آن جذب مي شوند. باقيمانده ي مواد غذايي توليد مدفوع مي كنند. مدفوع با حركات كند روده به انتهاي آن مي رسد و موجب تحريك آن منطقه و احساس دفع مي شود.

منبع: كتاب معلم (راهنماي تدريس) علوم تجربي سوم دبستان ، سازمان پژوهش و برنامه ريزي آموزشي وزارت آموزش و پرورش ، چاپ اول 1381

http://hamyari200.mihanblog.com

 

نوشته شده توسط افشین پا آ هو در 21:36 |  لینک ثابت   • 
 
بسم الله الرحمن الرحیم

افشین پاآهو آموزگار و کارشناس ارشد برنامه ریزی آموزشی از دانشگاه سراسری تهران مدرس دانشگاه و دوره های(پایه ششم) ضمن خدمت فرهنگیان اهل شهرستان پارساباد مغان ورودتان را به وبلاگ ارج می نهد